Για την εργασία στο θεατρικό εργαστήρι πάνω στο κείμενο
Ακόμα κι αν απομείνει μονάχα ένας σκύλος*
του Joseph Andras
Το κείμενο του Joseph Andras δεν είναι απλώς ένας πολιτικός ή καταγγελτικός λόγος· είναι μια κραυγή ύπαρξης που αρθρώνεται μέσα από την αποσύνθεση της βεβαιότητας, της ιστορίας και της ατομικής ταυτότητας. Ο μονόλογος λειτουργεί σαν ένα πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στο προσωπικό βίωμα και στη συλλογική ευθύνη, ανάμεσα στη μνήμη και στην ανάγκη να ειπωθεί κάτι «ακόμα», έστω κι αν δεν υπάρχει πια κανείς να το ακούσει – παρά μόνο ένας σκύλος.
Το κείμενο λειτουργεί ως πράξη λόγου και όχι ως αφήγηση. Δεν μας ζητά να αφηγηθούμε μια ιστορία ούτε να κατασκευάσουμε έναν «ρόλο» με ψυχολογική συνοχή. Μας ζητά να σταθούμε μέσα σε έναν λόγο που επιμένει, ακόμα κι όταν όλα γύρω του έχουν καταρρεύσει.
Ο μονόλογος αυτός εγγράφεται σε μια παράδοση πολιτικού και ποιητικού λόγου όπου η γλώσσα δεν είναι μέσο επικοινωνίας αλλά μέσο αντίστασης. Η φωνή δεν υπάρχει για να πείσει ή να συγκινήσει, αλλά για να δηλώσει παρουσία: είμαι εδώ, μιλώ ακόμα.
Ο ομιλητής ως θέση, όχι ως πρόσωπο
Ο ομιλητής του κειμένου δεν είναι χαρακτήρας με βιογραφία. Είναι μια θέση μέσα στον λόγο. Μια θέση που μπορεί να καταληφθεί, να εγκαταλειφθεί, να επανακατοικηθεί.
Αυτό σημαίνει ότι ο ηθοποιός δεν καλείται να «ταυτιστεί» υποχρεωτικά, αλλά να διερευνήσει πότε ο λόγος περνά μέσα του, πότε τον ξεπερνά, πότε τον αφορά άμεσα, και πότε τον παρατηρεί από απόσταση.
Η ταύτιση και η απόσταση δεν είναι αντίθετα. Είναι εργαλεία. Η εναλλαγή αυτών των δύο στάσεων αποτελεί τον πυρήνα της ερευνητικής δουλειάς.
Ο ηθοποιός δεν απευθύνεται με σαφήνεια σε κάποιον συγκεκριμένο αποδέκτη. Μιλά επειδή πρέπει να μιλήσει. Η γλώσσα γίνεται πράξη αντίστασης όσο υπάρχει φωνή, όσο υπάρχει σώμα που αρθρώνει λόγο κάτι παραμένει ζωντανό.
Ο «σκύλος» δεν είναι ρεαλιστικό πρόσωπο· δεν είναι εικόνα τρυφερότητας είναι σύμβολο του τελευταίου μάρτυρα, του απόλυτα άλλου, εκείνου που δεν κρίνει, δεν απαντά, δεν δικαιώνει αλλά απλώς υπάρχει. Η ύπαρξή του αφαιρεί από τον λόγο κάθε ψευδαίσθηση διαλόγου. Αυτό μετατοπίζει τον λόγο από το επίπεδο της ρητορικής στο επίπεδο της ανάγκης.
Ο λόγος εκφέρεται χωρίς προσδοκία ανταπόκρισης. Αυτό μεταφέρει το βάρος από το σε ποιον μιλάω στο γιατί μιλάω.
Το σώμα ως πεδίο μνήμης και αντίστασης αλλά και ως τόπος άρθρωσης
Το κείμενο δεν είναι λογοτεχνικό αντικείμενο αλλά σωματικό γεγονός. Το σώμα είναι ο τόπος όπου ο λόγος συμβαίνει.
Οι λέξεις του Andras κουβαλούν ένταση, θραύσματα ιστορίας, πολιτική βία, μα και μια σχεδόν ποιητική ευθραυστότητα. Το σώμα του ηθοποιού καλείται να αντέξει τη σιωπή, να αντέξει την επανάληψη, να μην εξηγήσει/εικονογραφήσει το κείμενο, να μην το εξαντλήσει συναισθηματικά.
Η φωνή δεν χρειάζεται να είναι «δραματική». Μπορεί να είναι επίπεδη, κουρασμένη, σπασμένη, ή ακόμη και σχεδόν αδιάφορη και μηχανική. Η ένταση δεν γεννιέται από την ερμηνευτική προσπάθεια (δεν βρίσκεται στο συναίσθημα), αλλά στην ακρίβεια της εκφοράς και στη σχέση με τη σιωπή.
Ο μονόλογος ως πράξη στο παρόν
Παρότι το κείμενο συνομιλεί με ιστορικές και πολιτικές συνθήκες, δεν ανήκει στο παρελθόν. Κάθε φορά που λέγεται, συμβαίνει εδώ και τώρα. Ο μονόλογος δεν ζητά σκηνικό, ρόλο ή ψυχολογικό περίγραμμα αλλά παρουσία, ακρίβεια και ευθύνη απέναντι στη λέξη.
Ο ηθοποιός δεν υποδύεται κάποιον. Στέκεται μέσα στον λόγο, όπως στέκεται ένας άνθρωπος μπροστά σε κάτι που δεν μπορεί πια να αλλάξει, αλλά αρνείται να σωπάσει.
Το ζητούμενο της έρευνας
Η εργασία πάνω στο κείμενο δεν αποσκοπεί σε μια «σωστή ερμηνεία» και σε μια τελική μορφή.
Αλλά στο να εντοπίσουμε πού το κείμενο αντιστέκεται στον ηθοποιό, πού τον εκθέτει και τον δυσκολεύει, πού τον αναγκάζει να απομακρυνθεί, και πότε τον τραβάει επίμονα κοντά.
Αν, στο τέλος, ο λόγος εξακολουθεί να στέκεται – έστω και μπροστά σε έναν μόνο μάρτυρα – τότε η εργασία έχει ήδη συμβεί. Αν, απομείνει μονάχα ένας σκύλος ή ένα βλέμμα, ή μια ανάσα στο χώρο, τότε ο μονόλογος έχει ήδη επιτελέσει τον σκοπό του.
Βαγγέλης Μπουμπάκης
Ηθοποιός/Σκηνοθέτης
Θέατρο Άδειος Χώρος
*Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, μτφ. Αλγκράντη Τζ., Ολονέζος Φρ.
