Το Ξύπνημα της Άνοιξης
Φρανκ Βέντεκιντ
μτφ. Γρηγόρης Λιακόπουλος
επίμετρο, Ελένη Βαροπούλου
Ο Φρανκ Βέντεκιντ υπήρξε μια από τις πιο προκλητικές και ανατρεπτικές μορφές του γερμανικού θεάτρου στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Γεννημένος το 1864 στο Αννόβερο, μεγάλωσε σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών αντιφάσεων, όπου ο συντηρητισμός της γερμανικής αυτοκρατορίας συνυπήρχε με τις πρώτες ρωγμές του μοντερνισμού.
Ο Βέντεκιντ έζησε μέσα σε έναν κόσμο που προσπαθούσε να διατηρήσει την ηθική αυστηρότητα της παλαιάς Ευρώπης ενώ ταυτόχρονα βίωνε την άνοδο των νέων επιστημών, των ψυχολογικών θεωριών, της σεξουαλικής χειραφέτησης και των κοινωνικών επαναστάσεων. Αυτή η σύγκρουση ανάμεσα στο παλιό και στο νέο καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την καλλιτεχνική του έκφραση. Ο ίδιος εργάστηκε ως ηθοποιός, δημοσιογράφος και συγγραφέας, ζώντας συχνά στα όρια της κοινωνικής αποδοχής, με οικονομικές δυσκολίες και συγκρούσεις με την λογοκρισία. Η προκλητική του στάση και η εμμονή του να εκθέτει χωρίς εξωραϊσμούς την ανθρώπινη επιθυμία τον έφεραν πολλές φορές αντιμέτωπο με τις αρχές, αλλά τελικά τον ανέδειξαν ως βασική μορφή του γερμανικού εξπρεσιονισμού.
Το θέατρο της εποχής του Βέντεκιντ ήταν ακόμη εγκλωβισμένο σε νατουραλιστικές και ηθικοπλαστικές νόρμες. Η κοινωνία ήταν βαθιά συντηρητική και το σεξουαλικό ζήτημα θεωρούνταν θέμα απαγορευμένο για δημόσια συζήτηση. Ο Βέντεκιντ, με μια σχεδόν εξεγερσιακή διάθεση, διέλυσε αυτές τις συμβάσεις και έφερε στη σκηνή το σώμα, την επιθυμία, την εφηβεία, την ψυχική σύγκρουση και την υποκρισία της αστικής ηθικής. Η συμβολή του στο θέατρο υπήρξε καθοριστική. Θεωρείται πρόδρομος του εξπρεσιονισμού και θεμέλιος λίθος για την επανάσταση που θα ακολουθούσε στο μοντέρνο θέατρο του 20ού αιώνα. Η γραφή του σφραγίστηκε από υπερβολή, σκληρότητα, ειλικρίνεια και μια αίσθηση ότι η σκηνή πρέπει να μεταμορφώνει και όχι να καθησυχάζει. Ήταν από τους πρώτους που έδειξαν ότι το θέατρο μπορεί να μιλήσει για όσα η κοινωνία καταπνίγει και να αποκαλύψει τις σκοτεινές όψεις της ανθρώπινης ψυχής.
Σε αυτό το κλίμα γράφει Το ξύπνημα της Άνοιξης, ίσως το σημαντικότερο και πιο διάσημο έργο του. Γραμμένο το 1891, το έργο υπήρξε τόσο τολμηρό για τα ήθη της εποχής που για πολλά χρόνια δεν μπορούσε καν να παρουσιαστεί δημόσια. Ο Βέντεκιντ τοποθέτησε στο κέντρο της σκηνής την εφηβεία και τη σεξουαλική αφύπνιση, όχι ως ρομαντικό ή ιδεαλιστικό ταξίδι, αλλά ως βίαιη και επώδυνη σύγκρουση με έναν κόσμο που απαγορεύει τη γνώση και επιβάλλει την άγνοια. Οι νεαροί ήρωες του έργου έρχονται αντιμέτωποι με την καταπιεστική ηθική των ενηλίκων, την έλλειψη σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, την ενοχοποίηση της επιθυμίας και τον φόβο της τιμωρίας. Το αποτέλεσμα είναι μια αλυσίδα τραγικών καταστάσεων που δεν προκύπτουν από τη φύση των παιδιών, αλλά από την καταπίεση που ασκεί πάνω τους η κοινωνία.
Η σχέση ανάμεσα στον Μέλχιορ, τη Βέντλα και τον Μόριτς αποτυπώνει τρεις διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους η εφηβεία συγκρούεται με τον συντηρητισμό. Από τη μια η Βέντλα, που ζητά απεγνωσμένα να μάθει όσα η μητέρα της αρνείται να της εξηγήσει∙ από την άλλη ο Μόριτς, που συνθλίβεται από την πίεση του σχολείου και την τρομακτική του άγνοια για τις σεξουαλικές αλλαγές που βιώνει∙ και στο κέντρο ο Μέλχιορ, ο μόνος που έχει κάποια γνώση αλλά παραμένει αβέβαιος για τη θέση του μέσα στον κόσμο. Η σύγκρουση αυτή δεν παρουσιάζεται ως μεμονωμένο δράμα, αλλά ως αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που αποφεύγει συστηματικά την αλήθεια και κρύβει την ανθρώπινη φύση κάτω από ένα πέπλο ψευδοηθικής. Ο Βέντεκιντ δείχνει ότι η πραγματική απειλή για τους νέους δεν είναι η σεξουαλικότητά τους, αλλά η αποσιώπηση της.
Το έργο παραμένει μέχρι σήμερα συγκλονιστικά επίκαιρο, ακριβώς επειδή αγγίζει θεμελιώδη ζητήματα ενηλικίωσης, αυτογνωσίας και κοινωνικής επιβολής. Δεν είναι απλώς ένα δράμα για την εφηβεία, αλλά μια κραυγή ενάντια σε κάθε μορφή θεσμικής καταστολής και ένα σχόλιο πάνω στην τραγική ειρωνεία μιας κοινωνίας που φοβάται να μιλήσει για ό,τι τελικά καθορίζει την ανθρώπινη ύπαρξη. Με Το Ξύπνημα της Άνοιξης, ο Βέντεκιντ άνοιξε τον δρόμο για μια νέα θεατρική γλώσσα, πιο θαρραλέα, πιο ψυχολογική και πιο αληθινή από ό,τι επέτρεπαν οι συμβάσεις της εποχής του. Το έργο του παραμένει μια υπενθύμιση ότι το θέατρο μπορεί να σπάει ταμπού, να αποκαλύπτει τις πιο σκοτεινές πλευρές της κοινωνίας και να λειτουργεί ως ένας τόπος όπου η αλήθεια βρίσκει χώρο να ειπωθεί, ακόμη κι όταν η κοινωνία αρνείται να την ακούσει.
Βαγγέλης Μπουμπάκης
Ηθοποιός
